پیام دبیر علمی کنفرانس

« إِنَّا لَأُمُرَاءُ الْكَلاَمِ، وَ فِينَا تَنَشَّبَتْ عُرُوقُهُ وَ عَلَيْنَا تَهَدَّلَتْ غُصُونُهُ.»

            نهج البلاغه ، کلام 233

 ما اميران گفتاريم. سخن ]به تعليم ما[ ريشه دوانيده و شاخه‌هاى خود را بر سر ما تنيده.

 نهج‌البلاغه گنجینه‌ای بس گران‌سنگ در میراث فرهنگی و تمدّنی بشر به شمار می­رود و دریایی است از آموزه‌ها و معارف دینی. این اثرِ گرانبها که گزیده‌ای از مطالب به یادگار مانده از امیر مؤمنان علی (ع) است، به سال 400 هجری به دستِ ابوالحسن محمّد بن حسین بن موسوی (شریف رضی)، درگذشته به سال 406 هجری، طیّ شانزده سال به سبکی زیبا گِرد آمده است. نهج‌البلاغه فقط یک کتاب نیست، بلکه کتابخانه‌ای از آموزه‌ها و معارف گوناگون و متنوّع، آن هم در اوج بلاغت و فصاحت است، به­ طوری­که امکانِ مطالعات گسترده و عمیق را در بسیاری از عرصه‌های معرفتی فراهم می‌سازد. این کتاب که گویا ترجمانی مصداقی از قرآن کریم است، در بسیاری از موضوعاتْ راهنما و راهگشاست.

نهج‌البلاغه از نظر سبک، دارای هفت  ویژگی است:

1. گزینشی

2. صحّت صدوری

3. ارسال حدیثی  

4. بلاغت کلامی

5. جامع نگری

6 . غنای محتوایی

7. ناپیوستگی تاریخی

شریف رضی در گردآوری نهج ­البلاغه، به­ طور کامل، گزینشی و با حذف اسناد، عمل کرده است. وی از مجموعۀ آموزه‌های امام علی(ع) که در اختیار داشته، نمونه‌هایی را براساس دید و ذوق سخن­ شناسانه، ادیبانه و زیبایی­ شناسانۀ خود، برگزیده و از آن نمونه‌ها، قسمت هایی را جدا کرده و با نظمی زیبا در کنار هم نشانده است. وی چنان‌که در مقدّمۀ خویش بر نهج‌البلاغه یادآور شده، در این گزینش، انواع سخنان امام (ع) را در همۀ رشته‌ها و شاخه‌های گفتارش آورده است و تنوّعی بسیار گسترده فراهم کرده و در این کار، بلیغ‌ترین نمونه‌ها را برگزیده و مجموعه‌ای به دست داده که از نظر غنای محتوایی، بی‌مانند است.

شریف رضی در تمام مواردی که خطبه، سخن، نامه، وصیّت­نامه و یا سفارشی را نقل کرده، با آوردن حرف «مِنْ»، مشخّص کرده است که مطلب را به­ طور کامل، نقل نکرده، بلکه گزیده‌ای از آن را آورده است. در بخش خطبه‌ها، به­ جز پنج مورد، یعنی سخن های شمارۀ 59، 60، 61، 70، 207 که به­ طور کامل نقل شده، در بقیّۀ موارد، با تعبیرِ «من خطبة له علیه‌السّلام»، «من کلام له علیه‌السّلام» و «من دعاء له علیه‌السّلام»، مشخص شده که فقط قسمتی از مطالب آمده است؛ در بخش نامه‌ها، به­ جز موارد 15 و 16 که کامل نقل شده است، بقیّۀ موارد با تعبیرِ «من کتاب له علیه‌السّلام»، «و من وصیة له علیه‌السّلام»، «من عهد له علیه‌السّلام»، و «من حلف له علیه‌السّلام» آمده که نشان­ دهندۀ گزیده بودن آنهاست. در بخش حکمتها، شریف رضی حرف «مِنْ» را به کار نبرده است، زیرا آن چه نقل کرده، خود بیانگر حکمتی و سخنی کوتاه است و گزیده از آن، معنا ندارد.

شریف رضی در گزینش خویش، براساس روش فقه­ الحدیثی خود، آن چه را آورده، به صحّت صدوری آن، اطمینان داشته است؛ هرچند در هر کار بشری، احتمال خطا وجود دارد ؛ و کار بزرگ شریف رضی نیز عاری از خطا نشده است.

نکتۀ مهمّ دیگر در گزینش های شریف رضی آن است که وی چنان‌که خود در مقدّمۀ خویش بر نهج‌البلاغه اشاره کرده، پیوستگی تاریخی مطالب را رعایت نکرده است و بر این اساس، حتّی در مواردی، قسمت هایی از دو یا چند خطبه و سخن و گاه نامۀ امام(ع) را برگزیده و آن ها را در کنار هم قرار داده و در یک خطبه یا سخن و نامه یک­جا آورده است و به اصطلاح، تقطیع و تنظیم انجام داده است؛ ازاین­رو، بی‌گمان، بدون توجّه به این امر، تحلیل محتوای کلام هم، به­ درستی ممکن نمی‌شود؛ چنان­که در اغلب تحقیقات و تحلیل محتواهای نهج‌البلاغه به این موضوع توجّه نشده است.

توجه به ویژگی های سبک گردآوری نهج‌البلاغه، از عوامل مهم و کارساز در فهم و بهره‌مندی از آن است، و ازجمله آسیب های رویکرد به نهج‌البلاغه، عدم توجّه به این امر است.

نهج‌البلاغه کتابی است که در زمینه‌های گوناگون و عرصه‌های مختلف، مطالبی اساسی و معارفی راهنما دارد، به­ گونه‌ای­ که می‌توان با مراجعۀ به آن، در بسیاری از مباحث به معارفی بدیع دست یافت.

برای ورود به هر متنی از نهج‌البلاغه آگاهی مقدّماتی، شرط ورود علمی به آن متن است. مهم‌ترین آگاهی های لازم برای رویکرد درست به هر متن نهج‌البلاغه عبارت‌اند از:

1. منابع و اسناد

2. جغرافیای سخن

3. سبب صدور

4. تاریخ

5. مخاطب

6. موضوعات

7. اهداف

در پرتو آگاهی از موارد فوق، می‌توان به تصویری روشن‌تر، از اموری که در پی می­آید، دست یافت:

سابقۀ متن، اختلاف ها، کاستی ها و افزونی های متن؛ فضای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی پیدایش متن؛ سبب صدور یا ورود آن؛ زمانی که آن کلام ایراد یا انشا شده است؛ مخاطب کلام و ویژگی های او و تناسب کلام با مخاطب؛ موضوعاتی که کلام دربرگیرندۀ آن است؛ و اهدافی که کلام در مقام بیان آن است.

این آگاهی ها، زمینۀ رویکرد و فهم درست­ تری از متن را فراهم می‌سازد. البتّه دربارۀ هر متن از نهج‌البلاغه(خطبه و کلام، نامه، وصیّت­نامه و عهدنامه، حکمت و گفتار کوتاه) ممکن است آگاهی لازم در تمام مواردی که در بالا یاد کرده شد، به دست نیاید.

درست­ تر آن است که در بررسی هر متنی از نهج‌البلاغه، گذشته از توجّه به آگاهی های ورود به متن، قواعد فهم متن نیز رعایت شود؛ یعنی:

1. فهم درست واژه‌ها و مفردات

2. فهم درست ترکیبات اصطلاحی

3. فهم درست اِعراب

4. توجّه به بلاغت کلام

5. توجّه به قرینه‌های متّصل و منفصل

6. تشکیل خانوادۀ حدیث

7. توجّه به سیرۀ امام علی (ع)

8. استفاده از علوم پیرامونی

نکتۀ مهمّ دربارۀ مطالعه و تحقیق نهج‌البلاغه آن است که هر متن، گذشته از آن که در برگیرندۀ مباحث گوناگون معرفتی است، خود، جنبه‌های مختلفی دارد و می‌توان هر قطعه را از زوایای گوناگون دید و مطالعه و بررسی کرد؛ ازجمله جنبه‌های تاریخی، اجتماعی و سیاسی، حقوقی، اعتقادی، تربیتی، اخلاقی، حکومتی و مدیریـتی و... .

برای انجام دادن یک تحقیق مسئله محور یا موضوع محور در نهج‌البلاغه، می‌توان موارد زیر را مدّ نظر داشت و  براساس آن، گام­ به­ گام عمل کرد:

1. انتخاب موضوع

2. طرح مسئله

3. تعیین واژه‌های کلیدی

4. مأخذ‌شناسی موضوع

5. استخراج مطالب از نهج‌البلاغه

6. عنوان دادن به مطالب

7. دسته‌بندی مطالب

8. بررسی و تطبیق مطالب

9. شرح و تحلیل مطالب

10. ارزیابی و استنتاج

11. تنظیم مطالب

12. نگارش مطالب

کنفرانس حاضر گامی است برای زمینه سازی رویکرد بیش تر و بهتر به نهج البلاغه از سوی دانشجویان و استادان و اندیشمندان، و دریچه ای برای تأمل دقیق تر در این کتاب راهنما و راهگشا.
امید است این گام نخست از سوی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اردبیل و بنیاد نهج البلاغه استان اردبیل تداوم یابد و سالیان سال زمینه ساز تحقیقات نهج البلاغه ای و فراهم کردن زیست انسانی و ایمانی در پرتو نهج البلاغه باشد.

مصطفی دلشاد تهرانی

اخبار

نویسندگان محترم مقالات فایل فرمت مقالات را دانلود کرده و مطابق آن نسبت به تهیه مقالات اقدام فرمایند ...

ادامه مطلب

کنفرانس سراسری علمی، تخصصی نهج البلاغه به میزبانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اردبیل و با همکاری و مشارکت بنیاد نهج البلاغه دفتر استان اردبیل در 11 آبانماه سال جاری برگزار می گردد. سعید حاجی محمدی مدیر کل فرهنگی و اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اردبیل و دبیر اجرایی کنفرانس سراسری نهج البلاغه ضمن تایید این خبر، از برگزاری این کنفرانس به صورت سراسری در آبانماه سالجاری خبر داد ...

ادامه مطلب

دکتر مصطفی دلشاد تهرانی از اساتید دانشگاه علوم حدیث و از بنیان‌گذاران آن محسوب می‌شود. برخی از تالیفات وی همچون کتاب مدرسه حسینی به عنوان کتاب درسی در مراکز تربیت معلم تدریس شده است و مجموعه تحقیقات و تالیفات دلشاد تهرانی، وی را مرجع گفتگوهای فراوانی در باب نهج البلاغه و سیره پیامبر اسلام در نشریات و خبرگزاری‌های مختلف کرده است. ...

ادامه مطلب

دکتر سید حسن عاملی (زاده ۱۳۴۱ در اردبیل) نماینده ولی فقیه در استان اردبیل و امام جمعه شهر اردبیل است. وی همچنین نماینده استان اردبیل در مجلس خبرگان رهبری است. وی سالیان متمادی از شاگردان آیت الله احمدی میانجی؛ آیت الله سعادت پرور؛ آیت الله مظاهری و آیت الله اشتهاردی بوده است. او بارها سخنران جلسهٔ درس اخلاق خبرگان رهبری بوده است. ...

ادامه مطلب